Maart 2009

Het HIVA werkte een geïntegreerde visie en theoretisch kader uit met betrekking tot activering van maatschappelijk kwetsbare groepen, in het bijzonder mensen die in armoede leven. Dit gebeurde met empowerment als overkoepelend denk- en handelingskader.

www.hiva.be/publicatie_detail.php?id=3132&option=detail 

We kunnen niet langer omheen de wezenlijke vraag welke kansen en valkuilen het huidige activeringsdiscours heeft voor mensen in armoede. De signalen dat er grenzen zijn aan de integratiekracht van arbeid en dat er uitsluitingsrisico's verbonden zijn aan de huidige sluitende aanpak, kunnen niet worden genegeerd.
De Vlaamse Minister van werk, onderwijs en vorming, Frank Vandenbroucke, gaf aan het Hoger Instituut voor de Arbeid (HIVA)-K.U.Leuven de opdracht om een geïntegreerde visie en theoretisch kader uit te werken met betrekking tot activering van maatschappelijk kwetsbare groepen, in het bijzonder mensen die in armoede leven.
Als overkoepelend denk- en handelingskader voor deze vraagstelling opteren we voor het empowermentparadigma. Empowerment geeft een verbindend perspectief voor activering in armoedesituaties. Het kleurt het denken en handelen in praktijk en beleid op een specifieke manier in. Een focus op krachten en competenties van mensen staat hierin centraal en dit samen met een gedeelde verantwoordelijkheid tussen alle betrokkenen op diverse niveaus. Niet enkel het versterken van de mensen in armoede is aan de orde, ook praktijkwerkers, organisaties en beleid zijn in het geding. In het empowermentdiscours wordt niemand opgegeven, niemand krijgt het etiket van ‘hopeloos', ‘onbereikbaar', ‘onbemiddelbaar'.

Bij het schrijven van deze conceptnota hanteren we twee fundamentele uitgangspunten die mee de opbouw en uitwerking van de conceptnota hebben bepaald. Wanneer we nadenken over activering van mensen in armoede doen we dit vanuit het ruimere kader van armoedebestrijding. Deze optie wordt mede ondersteund vanuit het empowermentparadigma met een bias in de aandacht voor maatschappelijk kwetsbare groepen, waaronder mensen in armoede. Ten tweede hanteren we als centrale focus doorheen de conceptnota het empowermentproces van de doelgroep. Een armoedebestrijdingsbeleid vanuit empowerment dat dit proces wil
vormgeven en versterken zoomt in op de doelgroep. Om hun autonomie in verbondenheid te realiseren is de gedeelde verantwoordelijkheid van alle andere actoren hierbij wenselijk en noodzakelijk. Vandaar ook de noodzaak van de creatie van empowerende condities op de verschillende maatschappelijke niveaus om dit te kunnen realiseren.

Voor de uitwerking van deze conceptnota bundelen we in eerste instantie de inzichten van verschillende studies. Daarnaast wordt verder gebouwd op de inzichten en bemerkingen afkomstig uit de interne HIVA-denktank ‘Tewerkstelling van kansarme groepen' en enkele verkennende interviews met stakeholders.

In het eerste hoofdstuk schetsen we het huidige activeringsdiscours. We onderscheiden hier twee belangrijke onderstromen: activering vanuit sociaal oogpunt en activering vanuit economisch oogpunt. De verstrengeling van beide onderstromen in het activeringsdiscours roept de vraag op hoe we het gesignaleerde uitsluitingsrisico van de steeds sluitendere activering moeten begrijpen.

In het tweede hoofdstuk gaan we in op deze vraag. We onderzoeken de grenzen en mogelijkheden van de integratiekracht van arbeid. Duidelijk wordt dat deze in het huidige bestel niet voor alle personen in armoede toegankelijk en evenmin onvoorwaardelijk is. Vanuit een kritische reflectie onderkennen we de nood aan een overkoepelend, verbindend perspectief voor activering in armoedesituaties.

In het derde hoofdstuk introduceren we hiertoe empowerment als denk- en handelingskader. Na een beknopte schets van de historiek en de begripsomschrijving, gaan we in op de waardeoriëntatie en achterliggende opvattingen. Vervolgens worden een aantal centrale kernconcepten van empowerment meer uitvoerig uitgewerkt om daarna de verbinding te maken met armoedebestrijding vanuit dit empowermentkader.

In een vierde hoofdstuk worden de verschillende maatschappelijke niveaus van empowerment toegelicht alsook de empowerende condities op deze verschillende niveaus.

In een vijfde en laatste hoofdstuk onderzoeken we met de geëigende kijk van dit krachtgericht, verbindend denk- en handelingskader voor armoedebestrijding een geëigende invulling voor activering. We schetsen de grote krachtlijnen van empowerment en activering in armoede en lichten toe hoe deze zich vertalen in methodische handelingsprincipes voor praktijk en beleid. Tot slot geven we een staalkaart van methodieken die mogelijkheden voor de verdere methodische invulling op de verschillende maatschappelijke niveaus illustreert. Een ‘toolbox' met specifieke methodieken en instrumenten behoort niet tot deze conceptnota, maar ligt wel in het haalbare en - allicht - wenselijke vervolg ervan.